هستی‌شناسی وحی

هستی‌شناسی وحی
خبر آنلاین
خبر آنلاین - ۱ آبان ۱۴۰۰

در این مقاله به  اهمیت وحی، نیاز بشر به  پیامبر و کسب فیض از فرستادۀ خدا پرداخته می شود و این‌که بعثت انبیا، وحی، کتاب آسمانی لازم و ملزوم یکدیگرند. آن‌هایی که در وحی تردید می کنند، یا آن  را رؤیا می پندارند یا قرآن  را کلام پیامبر می دانند به  نوعی، خواسته یا ناخواسته، سعی در تقلید از آموزه‎های فلسفه و علم غربی می-کنند. خداشناسی، نبوت و معاد مجموعه ای  است که باید با هم مورد بحث قرار گیرند. بشری کردن نبوت ریشه در انکار خدا یا محدود دانستن قدرت وی دارد. در ضمن به  برخی تردیدها و اِشکالات در این حوزه هم پاسخ گفته می شود.

مقدمه
درحالی‌که هرکس جهان فیزیک و متافیزیک  را با همۀ وسعت می بیند، یا با سایر حواس درک می کند، از شگفتی‌های عالم غرق در حیرت می شود، آن‌ها را اجمالاً از مبدئی متعال می شمرد، و نیز دوست دارد و نیازمند است تا از صفات آن مبدأ متعال خبر داشته باشد.

"در این مقاله به  اهمیت وحی، نیاز بشر به  پیامبر و کسب فیض از فرستادۀ خدا پرداخته می شود و این‌که بعثت انبیا، وحی، کتاب آسمانی لازم و ملزوم یکدیگرند"در مورد خدا و قیامت اگر بشر هر چند تلاش کند راه به  جایی نخواهد برد. از این رو، خدا از سر لطف برای بندگان خویش پیامبران  را می فرستد و آنان وظیفه دارند تا خلق  را به  سوی خدا بخوانند و خواستة او را به بشر بگویند تا مردم راه را از چاه بازشناسند. بنابراین ارسال رُسل ناگزیر و حاصل لطف خدا است. مجموعۀ مبدأ و معاد که بزرگ‌ترین محور همۀ ادیان الهی است بدون وجود پیامبر تکمیل نمی شود. بحث پیامبران، وحی و کتاب آسمانی در عین حالی‌که همواره مورد چالش بوده، به  هم وابسته و مرتبط است.

تاریخچۀ بحث
اگر به  تاریخچۀ بحث مراجعه کنیم، بحث یا جدال در مورد نبوت، یا ارسال رُسل و چگونگی انجام وحی از دیرزمان وجود داشته است.

مردم و بیشتر، ملأ و مترفین در زمان پیامبران تا توانسته اند به  انکار رسالت پیامبر پرداخته و او را جادوگر، دیوانه، شاعر، دروغ‌گو و امثال آن خطاب کرده و پیام داشتن وی  را از جانب خدا زیر سؤال برده اند. در عین  حال کسانی که در خود نبوغی سراغ داشته، ارزش و اهمیت پیامبری را درک کرده و در خود نیز قریحه و استعدادی می دیده اند و لذا بدشان نمی آمده که ادعای نبوت کنند. بحث متنبی ها در تاریخ اسلام هم خود مقولة قابل مطالعه ای  است.

علیرغم تلاش‌های مخالفان، پیامبران نقش خود را ایفا کرده و حضور قهرمانانه و فرهنگ ساز خود  را در تاریخ به ثبت رسانده اند. این‌که مخالفت‌هایی می شود خود دلیل بر وجود واقعیت‌های انکارناپذیر دین و آموزه‌های دینی است. این مطلب تاحدود زیادی در مورد ادیان غیر ابراهیمی هم صادق  است.

این‌که چگونه خدا با بشر ارتباط برقرار می کند از نظر بسیاری که می خواهند همه چیز را با امور مادی مقایسه کنند مورد سؤال است.

"آن‌هایی که در وحی تردید می کنند، یا آن  را رؤیا می پندارند یا قرآن  را کلام پیامبر می دانند به  نوعی، خواسته یا ناخواسته، سعی در تقلید از آموزه‎های فلسفه و علم غربی می-کنند"مسئلۀ وحی و اَشکال مختلف آن، یکی از ویژگی های ممتاز پیامبران است که عده ای یا آن  را از اصل انکار می کنند، یا آن  را به  شعور مرموز (طباطبایی، ۱۳۸۷) و استعداد شاعرانه تقلیل می دهند. بسیاری هم سعی کرده اند آن  را آن‌چنان طبیعی و عام بدانند که به  هر انسان صاحب استعدادی تعمیم دهند و زمینه  را برای مدعیان دروغین فراهم کنند. اصرار بر طبیعی و مادی نشان  دادن دعوت انبیا، نوعی طبیعی یا بشری (سکولار) برخوردکردن با منظومة وجود خدا و آفرینش اوست. در اسلام پس از تثبیت نبوت، روی اصل حقانیت پیامبر کمتر بحث می شده است؛ اگر چه کارهای برجسته‌ای هم بوده اما بحث های کلامی بیشتر حول محور قرآن صورت می گرفته  است. رفتار حاکمان اسلامی هم موجب بروز بحث های کلامی شد بدین معنا که بحث می‌شد رفتار آنان تا چه اندازه با نص صریح قرآنی مطابقت یا موافقت داشته  است.

پدید آمدن گروه مُرجئه و خوارج از آن جمله است (موحد، ۱۳۹۷، ۶۸-۷۰).

در گذشتۀ تاریخ اسلامی، غائلۀ مخلوق یا قدیم بودن قرآن مدتی در جهان اسلام همه  را درگیر کرد. گویند طرح این بحث توسط مشاوران غیرمسلمان در دربار خلفا انجام گردید که موجب فتنۀ عظیمی شد (حوزه نت، ۱۳۹۹). تحریف قرآن هم مسئله دیگری بود که اذهان مسلمانان  را در زمان‎هایی مشغول کرد (طباطبایی، ۱۳۸۴، ج. ۱۴، ۱۵۰). در هر حال همة این ها حکایت از اهمیت قرآن می‎کند، اما امروزه بحث بیشتر حول بشری  (سکولاریزه) کردن دین و تجربه دینی و مانند آن  است.

"از این رو، خدا از سر لطف برای بندگان خویش پیامبران  را می فرستد و آنان وظیفه دارند تا خلق  را به  سوی خدا بخوانند و خواستة او را به بشر بگویند تا مردم راه را از چاه بازشناسند"از زمانی که انسان‌گرایی (اومانیسم) در غرب باب، و بشر محور همه -چیز شد و به  اوج رسید و خدایِ کلیسا از آسمان به  زمین آمد، عده ای از روشنفکران تلاش کردند تا دین  را از منظر انسانی و تجربة دینی بررسی کنند. رفته رفته کار به  جایی رسید که گفتند از آنجا که «نومن»، به‌لحاظ فلسفی قابل شناسایی نیست نباید به «بود» و «شیء فی نفسه» کاری داشت. کانت به  نوعی بنیان‌گذار این طرز تفکر بود (قربانی، ۱۳۸۳). خدا هم که سرآغاز یا خالق «شئ فی نفسه» از نظر آنان بود، در محاق فراموشی رفت و سپس با کمال جسارت توسط عده ای مورد انکار قرار گرفت.

در غرب مستشرقان در بارۀ پیامبر، قرآن و وحی بسیار سخن گفته و بسیار مطلب نوشته اند. آنان با همان دید انسان‎گرایانۀ خویش تلاش کرده اند که نبوت  را امری طبیعی و غیر الهی تعریف و به  جای آن‌که اسلام  را از جانب خدا قلمداد کنند آن  را به  محمد نسبت دهند.

انگیزۀ آنان گاهی مخالفت با اسلام، گاهی دفاع از مسیحیت و زمانی تبلیغ اومانیسم بوده  است. به‌عنوان نمونه گلدزهیر  و وات  (ویکی فقه، ۱۳۹۹) از کسانی هستند که مدعی اند پیامبر اسلام از آموزه‌های مسیحیت و یهودیت بهره برده  است.

دنیای امروز دنیای همین تغییرات است که وقتی از حد گذشت و ساختار و ساختارشکنی پدید آمد به  حق یا به -ناحق ثمرۀ آن حیرت و بلاتکلیفی و سردرگمی  است. همانند علم و روش علمی  است که به  انقلاب یا حیرت در چیستی علم انجامیده است (تریدینیک، ۱۳۹۵، ۷۲-۸۰).

باید مدنظر داشت که مباحث خدا، پیامبر و معاد به  صورت نظام وار قابل مطالعه  است و نمی‌شود خدا را قبول نداشت، یا به  طرز خاصی قبول داشت، یا مفهوم آن  را پذیرفت اما بعد در مورد پیامبر به دلخواه داوری کرد. مجموعه ای دیدن خدا، پیامبر و معاد نکته ای است که در دستگاه مخصوص به  خود، یعنی دین الهی، پاسخ دارد.

در جوامعی مثل ما گاهی عده ای تلاش می کنند تا راه رفته غربیان مستشرق  را تکرار، و بحث‌هایی  که سال‌ها قبل در آن‌جا مطرح بوده  است را مجدداً طرح کنند. در واقع اگر نیک بنگریم نواندیشان دینی متأثر از نگاه انسان‌گرایانۀ غربی هستند؛ به ویژه وقتی که در آن کشورها مقیم می شوند و زندگی می کنند.

"مجموعۀ مبدأ و معاد که بزرگ‌ترین محور همۀ ادیان الهی است بدون وجود پیامبر تکمیل نمی شود"در مقابل، پیشرفت‌های صنعتی و علمی بر تار و پود افکار عمومی و به ویژه جوانان کشورهای عقب مانده یا عقب نگه‌ داشته شده چنان فشار می‎آورد که متفکران  را ناگزیر به  یافتن پاسخ می کند و آن‎ها نیز در بسیاری از موارد، پاسخ  را از طریق هجمه به اعتقادات که بعضاً حق هم هست ارائه می‎دهند. بحث جایگزینی تجربۀ دینی به  جای دین واقعی، نشان از همین تأثیر است. اگر کمی دقت شود، دو دیدگاه تجربه گرایی که ناشی از توجه به  علم تجربی است با هرمنوتیک که متأثر از فلسفۀ قاره ای است (شرت، ۱۳۹۰، ۱۷) به  نوعی این متفکران  را تحت تأثیر قرار داده  است (مجتهد شبستری، ۱۳۸۱). آن‌ها اگرچه به ظاهر با پیامبری مخالفت نمی کنند ولی در تضعیف آن، گاهی بی آن‌که بخواهند یا بدانند نقش دارند و می توان نظرات آنان  را در مجموع در یک طیف دانست. گاهی جمود داخلی هم بر این نوع گرایش تأثیر عمیق می گذارد و آنان  را بر نظراتشان مصرتر می کند.

این‌که مستشرقان بر اساس فهم انسان‎گرایانۀ خویش، یا معاندان خارج از دین، در بارۀ نبوت، قرآن و وحی مطالبی بگویند استبعادی ندارد. مشکل عمده این‌جا است که عده ای از موافقان با پیامبر، گاهی از روی اخلاص حرف‌های عجیب می زنند. البته سؤال های آنان مایة شگفتی نیست چون در بسیاری از موارد از روی حُسن نیت و برای اصلاح دین نوپردازی می-کنند. مشکل آنجا است که باید پاسخ قانع‌کننده به  آن‌ها داد تا برایشان رفع شبهه شود. اینان نوآورانی هستند که می خواهند با ارائۀ نظراتی جدید مشکل اعتقاد به  دین  را در جهان امروز حل کنند.

"در عین  حال کسانی که در خود نبوغی سراغ داشته، ارزش و اهمیت پیامبری را درک کرده و در خود نیز قریحه و استعدادی می دیده اند و لذا بدشان نمی آمده که ادعای نبوت کنند"طبعاً نفسِ امر اگر بر مبنای تحقیق و ارائۀ سند باشد پسندیده است اما گاهی اوقات، خودآگاه یا ناخودآگاه برای جلب نظر دیگران افراط و تفریط هایی صورت می گیرد. همه می دانند نه تنها دین بلکه هر مکتب و مرامی بر پایۀ اصولی بنا شده  است که اگر چارچوب آن به  هم بریزد دیگر اثری از آن باقی نمی ماند. خدا هم در قرآن از اُمّهات و متشابهات سخن گفته -است (آل‎عمران، ۷). این‌ نگاه وقتی ادامه پیدا کند به  جایی می رسد که نه از تاک نشان می ماند و نه از تاک نشان، و همچون شیری بی یال و دم و اشکم می شود.

سؤالات بحث
پرسش‌های مقالۀ حاضر به  این شرح است:
آیا بحث های جدید در بارة پیامبری بازتابی از نسبت‌های ناروای مستشرقان به  اسلام و پیامبر برای غیرخدایی جلوه دادن دین اسلام نیست؟
آیا تقدس زدایی از وحی پایه های دین  را متزلزل می کند؟
آیا قرآن بیان پیامبر است و اگر باشد خود معجزه نیست؟ و اگر چنین باشد وحی معنا پیدا می‎کند؟ و اصولاً چنین تفکری  مورد تأیید قرآن است؟
آیا رؤیا انگاری وحی می تواند جواب‎گوی همۀ سؤالات باشد؟ و در آخر،
هستی شناسی وحی چیست؟

برای پاسخ به  سؤالات فوق باید قدری در بارة انگیزة پاره ای از نوآوران دینی، اعم از روحانی و غیر روحانی سخن گفت. بعضی اخلاق  را به  جای دین مطرح، و بعضی در تعالیم پیامبر تشکیک می کنند، عده ای دیگر در بازنگری تعلیمات نبی اصرار دارند و بعضی هم دوست دارند فقط به عنوان مصلح دینی حرفی تازه بگویند .

بنابراین باید پرسید که چرا این بحث‌ها مطرح و هر از گاهی پررنگ می شود؟ در واقع، عموم افرادی که در بارۀ پیامبر، وحی و کتاب آسمانی موضع گرفته اند انگیزه هایی داشته و دارند که پاره‌ای از مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

- بشری کردن دین و تمسک به  تجربۀ دینی. از آن‌جا که به ویژه در قرون اخیر بحث انسان‌گرایی سخن روز بوده و بسیاری از متفکران در مقابله با آموزه های کلیسا سعی در کناره گیری از آموزه های آن داشته‌اند، لذا به  دنبال کم رنگ شدن بحث اعتقاد به  خدا، به  نبوت و پیامبری هم پرداخته و سعی کرده اند به جای دین و دینداری واقعی تجربۀ دینی  را بنشانند. این بدان معنا است که دین آن‎ چیزی است که متدینان تجربه کرده‌اند و به آن پای-بندند و به آن تظاهر می کنند. قداست زدایی از امر قدسی که از اهداف بسیاری از مخالفان دین بوده، به معنای طبیعی جلوه دادن رسالت و پیامبری است. وقتی خدا را با مفهوم خدا جایگزین می کنند یا دست او را در همۀ کارها می بندند بدیهی است دین او هم باید به  تجربۀ دینی تقلیل پیدا کند.

"بحث متنبی ها در تاریخ اسلام هم خود مقولة قابل مطالعه ای  است.علیرغم تلاش‌های مخالفان، پیامبران نقش خود را ایفا کرده و حضور قهرمانانه و فرهنگ ساز خود  را در تاریخ به ثبت رسانده اند"تجربۀ دینی  را چنین بیان کرده اند (گیسلر، ۱۳۹۱، ۲۸-۲۹):

... برای فهم تجربه های دینی دیگران، آدمی باید به  اظهارات ایشان از این تجربه ها تکیه کند. خلاصه این‌که اظهاراتِ ناظر به -تجربه باید مطالعه شوند.

از طرفی نگاه متفکران فلسفة قاره ای و توجه به  تفسیرگرایی و تأثیر فرهنگ و تاریخ در شکل گیری تفکر و تمدن بشری (شِرَت، ۱۳۹۰، مقدمه) هم در تغییر نگاه مقلدان بی تأثیر نبوده  است. این‌که بعضی ها بر تأثیر فرهنگ اجتماعی زمان پیامبر بر افکار و آرا و حتی آموزه های وی به‌عنوان پیامبر تأکید دارند، به طور مستقیم یا غیرمستقیم متأثر از این نوع نگاه بوده  است. به‌عنوان مثال مجتهد شبستری (۱۳۸۱، ۲۰۰) می نویسد: «تجربۀ ایمانی باید مفهوم و معقول باشد به گونه ای که با علم و فلسفه تضاد پیدا نکند».

-  مخالفت با بعضی مقررات ادیان و سخت‎گیری‌های متدینان و مدعیان دین.

اصولاً اجرای مقررات دینی برای عموم افراد مشکل است و به ویژه آن‌جا که منطقی برای آن نیابند و کسی نیز آن‌ها را راهنمایی نکند و اجرای آن از نظر فرهنگ حاکم بر جامعه مورد سؤال باشد. رفتار اولیای دین و انحصارگری های آنان و جزمی برخورد کردن با بعضی آموزه ها و عدم پاسخگویی متولیان و بعضاً برخورد تند و تکفیرگونة بدون دلیل بعضی از آنان نسبت به  مخالفان، و از همه مهم‌تر تُرکتازی و سوءاستفاده جمعی از آنان از مقام و موقعیت خویش و در جهل نگهداشتن پیروان خود، سبب شده  است که عده ای به  ناحق و گاه به حق با مقررات دینی مخالفت کنند. در کشور ما عده ای معتقدند که فقها ارشاد و هدایت مردم را به  امور ظاهری تقلیل داده و خود را سرگرم مباحثاتی نموده اند که کمتر با اعتقادات مردم سر و کار دارد.

- علم گرایی و عقب نماندن از پیشرفت جهانی. بزرگ نمایی تجربه  های علمی کار را به  جایی رسانده که بسیاری همه چیز را می خواهند با علم حل کنند. البته این حرف درستی است و ما تلقی مان از علم درست نبوده، یا درست ارائه نشده  است، که به  ناچار در آن تعارض یا تخالف با اعتقادات دینی مشاهده می شود.

"این‌که مخالفت‌هایی می شود خود دلیل بر وجود واقعیت‌های انکارناپذیر دین و آموزه‌های دینی است"اگر به  مقالۀ «علوم اسلامی آری یا خیر» این‌جانب در خبرآنلاین مراجعه شود معلوم می شود که ما بر خلاف دستور خدا تاکنون ابداع، اختراع و اکتشاف علمی و هنری  را به  دیگران سپرده و با رفتار نادرست در زمینۀ علمی، خود را اسیر اوهام کرده ایم.

پیشرفت و توسعه یکی از محورهای مورد نظر همۀ کشورهای جهان است. بدیهی است مسلمانان در اثر تلقی نادرست از علم و علم جویی، خود را از پیشرفت و توسعه محروم کرده اند و در مقابل، دیگران با تلقی درست از علم در حوزه‎های علمی و صنعتی پیشرفت کردند و گوی سبقت  را از دیگران ربوده‌اند و سپس با غصب و غارت اموال و استعدادهای سایر مردم دنیا، کشورهای خود را توسعه داده‎اند. اکنون آن‌چنان خود را آرایش می کنند که گویی تمام انسانیت و آزادی در وجود آن‌ها و کشورشان تبلور یافته  است. بعضی از مردم ما می‎اندیشند که اروپا از دین جدا شد و به  توسعه رسید، و این  را دلیل بر جدایی دین از توسعه، و این الگو را برای همة جهان صائب و صادق می دانند. لازم به  توضیح  است که جامعۀ غربی همچنان‌که در حوزۀ علم و صنعت پیشرفت کردند در حوزه های علوم انسانی و اجتماعی هم دست به  تحقیقات زدند و دستاوردهای خوبی هم داشته اند که منبعث از تفکر انسان‌گرایانۀ آن‌هاست.

تأثیر این تفکرات بر جوامع دیگر کمتر از تأثیر علم و فناوری نبوده  است.

- بزرگ کردن قدرت بشری و نوابغ. هر از گاهی در بین جماعات، انسان‌های بااستعدادی در اَبعاد گوناگون پیدا می شوند که چشم و ذهن دیگران  را خیره می کنند. این نه  تنها در امور معنوی و علمی است بلکه در امور فیزیکی و هنری هم توان‌مندی هایی در بشر دیده می شود که واقعاً قابل توجه  است. شاید این استعداد ذاتی و خدادادی بشر است که اگر در هر زمینه ای تلاش کند، می تواند به طور خارق‌العاده ای پیشرفت کند. عده ای که خدا به  آن‌ها استعداد داده  است گاه گرفتار عُجب می شوند و خود را در سطح پیامبر می بینند.

"این مطلب تاحدود زیادی در مورد ادیان غیر ابراهیمی هم صادق  است.این‌که چگونه خدا با بشر ارتباط برقرار می کند از نظر بسیاری که می خواهند همه چیز را با امور مادی مقایسه کنند مورد سؤال است"واقع امر این است که اگر استعداد بشر هر چند فوق العاده باشد اما در دو مورد عاجز  است: اول این‌که نمی تواند بداند خدا دارای چه اوصافی است و دوم این‌که خدا از او چه می‌خواهد. رفع اختلاف در بین جماعات هم نیازمند قوانین است که بعید به  نظر می رسد بتوان رفع اختلاف  را با توصیه های اخلاقی یا وضع قوانین توسط بشر حل کرد.

- زمان‌مند کردن آموزه های دینی. یکی از استدلال‎های روشنفکران دینی این  است که آموزه های پیامبر و به ویژه پیامبر اسلام، مربوط به  زمان خودش بوده و الان شرایط فرق کرده  است و لذا احکام و دستورات دینی قابل اجرا نیست و لذا باید آن  را کنار گذاشت. آن‌ها مدعی اند که پیامبران به  زبان زمان خود سخن می گویند و طبعاً آن‎چه آورده‎اند هم برای زمانِ خاص آن‎ها بوده است.

- مخالفت با حکومت دینی. بسیاری به  عمد، یا به  سهو با استقرار حکومت دینی مخالفند و عملکرد نادرست عده ای از مسئولان هم مزید بر علت شده  است.

عده ای از مخالفان سنت گراها هستند که با استناد به  بعضی روایات حکومت دینی  را ممکن نمی دانند و عده ای دیگر با مقایسۀ اسلام و آموزه های کلیسا در غربِ قبل از نوزایی علمی (رنسانس)، و استبدادی که آن‌ها در اروپا بنا نهادند و عاقبت شکست خوردند با برقراری هر نوع حکومت دینی مخالف اند. البته معلوم نیست آن‌ها از امر به معروف و نهی از منکر و اقامۀ قسط و عدل چه مفهومی  را در نظر دارند و در زمان غیبت و با وجود این همه توسعه در جهان علمی و صنعتی با دین چه برخوردی باید داشت. این‌ها عموماً انزوا یا کناره گیری  را پیشنهاد می کنند یا دین  را فردی و شخصی می دانند که هرگز نباید نمود بیرونی داشته باشد.

در هرحال عواملی که شاید موارد بالا مهم‌ترین آن‌ها هستند، سبب شده که در عصر حاضر عده ای به  فکر چاره باشند و گاهی از روی صدق و دلسوزی تلاش کنند تا زنگار را از چهرۀ دین بزدایند و با افکار نوآورانة خود آن  را برای مردم جهان و به ویژه تحصیل‎کرده ها و جوانان باورپذیر کنند. به طور مثال از بین این جمع بعضی اخلاق و معنویت  را برای سعادت بشر کافی می دانند. مصطفی ملکیان یکی از مدعیان چنین تفکری  است و رَشاد در مقاله-ای در کتاب «معنا منهای معنا» به  وی پاسخ گفته  است (رشاد، ۱۳۸۸).

"مسئلۀ وحی و اَشکال مختلف آن، یکی از ویژگی های ممتاز پیامبران است که عده ای یا آن  را از اصل انکار می کنند، یا آن  را به  شعور مرموز (طباطبایی، ۱۳۸۷) و استعداد شاعرانه تقلیل می دهند"دسته ای دیگر نسبت به  آورده های پیامبر تردید می کنند و به جای امر و نهی در دستورات دینی، آن  را به توصیه تقلیل می دهند و مفاهیم مذهبی  را در بستر زمان تحول پذیر می دانند (مجتهد شبستری، ۱۳۸۱، بخش ۱۳). بعضی برای رسیدن به  حق، به جای اعتقاد تفکر را پیشنهاد می کنند (محقق داماد) اما معلوم نمی کنند که وقتی به  حق رسیدیم چه باید بکنیم. آیا باید به  آن پایبند و معتقد باشیم یا باز هم همچنان تفکر کنیم؟ آیا می‌توان اعتقاد را مترادف اعتصام گرفت (در: واعتصموا بحبل‌الله جمیعاً ولا تفرقوا، آل‎عمران، ۱۰۳) و در آن صورت چه اقدامی باید داشت؟ بعضی به  عصر حیرت قائل اند و این‌که در عصر غیبت چون امکان تشکیل حکومت ایدئال دینی مقدور نیست بنابراین باید منتظر بود و مدارا کرد (نصیری، ۱۳۹۸) ولی حد و اندازۀ آن  را معین نمی کنند و معلوم نیست با این تعبیر، جز مخفی نگاه داشتن اعتقادات دینی (تقیه) راه‌کار دیگری باقی می ماند؟ بعضی چون مرحوم قابل، سیدالشهدا(ع) را آن‌چنان معرفی می-کنند که گویی یک ترسوی محافظ جان  است که جز فرار، اندیشۀ دیگری در سر ندارد. بعضی وحی  را منکر می شوند و بعضی آن  را فی‌الجمله قبول دارند اما آن  را کلام پیامبر می دانند. آن‌هایی که کلام خدا را کلام پیامبر می دانند باز بر دو دسته اند: بعضی می گویند مفاهیم به  صورت کلی و خام در ذهن پیامبر از جانب خدا جای می-گیرد و بعد پیامبر صورت‌گری می کند و آن‌ها را در قالب کلمات خود می ریزد، و بعضی آن  را کلاً بافتۀ پیامبر می دانند و به  نوعی تلویحاً منکر وحی می شوند.

در این‌که در آموزه های دینی تحریفاتی صورت گرفته و غفلت هایی حاصل گشته و نتیجة آن عقب ماندگی مسلمانان در عرصۀ علم و عمل شده است، بحثی نیست اما تیشه به -ریشه زدن هم کار صحیحی نیست.

بعضی از آن‎ چه عبدالکریم سروش گفته، که بعضی از آن اظهارات بدیع نیست و به‎طور صریح یا ضمنی در مکتوبات مجتهد شبستری (۱۳۸۱) وجود دارد، از این قبیل است. البته او علیرغم این‌که با جمهوری اسلامی زاویه دارد ولی سخنانی دارد که بر اساس آن‎چه می گوید، به  نظر بعضی از سر دلسوزی و درد دین است و دست‌کم فهم خودش  را بیان می کند (بهمن پور، ۳۲) که لازم است مدبرانه به  آن پاسخ داده شود. من مکاتبات وی  را با بعضی از بزرگان خواندم و دریغ از چنین انسان خوش فکر و خوش بیانی، با چنین محفوظات شعری، که چنین بی مهابا بتازد، در اظهارنظرهایش افراط کند و تازیانۀ نقد را بر سر هر چیز فرود آورد. او با بیانات شیوا و نثر زیبای خود که با زیور اَشعار مولوی و حافظ دلنشین تر می گردد، مطالبی می گوید که بسیار قابل تأمل است. با آن‌که بسیاری به  نظرات ایشان پاسخ گفته اند اما این حقیر هم در حد بضاعت خویش ضمن همدردی با بعضی دغدغه های وی، به  بعضی اظهارات ایشان پاسخ می گویم و البته تفصیل آن زمان زیادی می طلبد.

"بسیاری هم سعی کرده اند آن  را آن‌چنان طبیعی و عام بدانند که به  هر انسان صاحب استعدادی تعمیم دهند و زمینه  را برای مدعیان دروغین فراهم کنند"از جمله مهم‌ترین ادعاهای وی عبارتند از (اژه‌ای ، ۱۳۸۹؛ ساجدی، پایگاه ظهور صبح):

۱. وحی و تجربۀ دینی برای دیگران قابل تکرار است و الهام پیامبری از جنس الهامات شعرا است.

او اگرچه وحی بر پیامبران  را از الهام شعرا بالاتر می داند ولی معتقد است جنس آن‌ها یکی و قابل تکرار است. این سخن ادعایی بیش نیست و سخن گزافی است. پیامبر را بارها شاعر نامیدند ولی خدا او را از ساحت شعر و شعرا مبرا دانست. هیچ شاعری تاکنون صریحاً نگفته  است که به  او همانند پیامبران وحی می شود.

هیچ شاعری برای بیان اشعار یا ترویج افکار خود استقامت نکرده و مورد ایذاء و اذیت قرار نگرفته بلکه از او، توسط صاحبان زر و زور در زمان حیاتش سوءاستفاده شده  است. تازه الهامات شعرا در حد اعلا متأثر از وضع موجود جامعه و بیان‌گر آسیب ها یا موفقیت‌های فردی یا اجتماعی  است. پیامبر همچنان‌که از نامش پیدا است پیام آور، نبی و رسول است. الهامات شاعرانه پیام نیست بلکه برداشت ها یا خواسته های درونی فردی و شخصی  است. اگر از شعرای بنام کشور خود چون مولوی و حافظ یاد کنیم، آن‌ها هرگز ادعای رهبری و هدایت نداشته ، و دیگران بعداً اشعار آنان را شناخته و استفاده کرده اند.

"اصرار بر طبیعی و مادی نشان  دادن دعوت انبیا، نوعی طبیعی یا بشری (سکولار) برخوردکردن با منظومة وجود خدا و آفرینش اوست"همچنین آن‌ها خود به  بهره مندی از قرآن اقرار داشته و آن  را کلام الهی دانسته و پیام-های خدایی و قرآنی  را در قالبی دیگر به  مردم عرضه کرده اند. جاودانگی پیام این شعرا به  جاودانگی پیام های آسمانی بستگی دارد و خود آن‌ها به  این امر معترف هستند و به  قول حافظ (غزل ۳۱۹):

صبح خیزی و سلامت طلبی چون حافظ       هر چه کردم همه از دولت قرآن کردم

و عجیب این‌که چگونه  است که وقتی پیام چنین افراد هنرمندی جاودانه می شود چرا باید پیام صاحب اصلی پیام به زمان خودش محدود گردد؟

۲. قرآن مشاهدۀ پیامبر و روایت اوست و نه مخاطبۀ خدا

سروش می‎گوید: «نه خطابی، و مخاطبی، نه اخباری و مخبری، نه کلامی و نه متکلمی. کار پیامبر همه نظارت و روایت است». اگر او روایت می کند باید پرسید چه  چیز را روایت می کند.

آیا وضعیت جامعۀ خود را روایت می‎کند؟ پس رهنمودهایی که می دهد از کجاست؟ اگر کلام قرآن روایت باشد، و با توجه به  این‌که سروش اظهار می‌دارد که اگر عمر پیامبر بیشتر می شد قران هم حجمش زیادتر می گردید، چرا همه چیز را نگفته است با آن‌که زمان لازم برای گفتن را داشته است؟ شما می دانید که قرآن ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، و مانند آن دارد چرا پیامبر یک بار به  آن اشاره نکرده که من مثلاً فلان آیه  را نسخ کردم و اصلاً چرا از لفظ «من» استفاده نکرده  است؟ اگر روایت است باید لااقل در یک جا بگوید که خدا چنین گفت. اگر کار صرفاً بشری باشد دست‌کم تکرار، اختلاف و ناهماهنگی در آن قطعی است و اگر بگویید که او مؤید به  تأییدات الهی بوده است پس چه اصراری است بر این‌که رابطۀ کلامی وی  را با خدا قطع کنیم. چراها در این زمینه بسیار است که مجال ذکر آن‌ها نیست. سخنان غیر وحی پیامبر چندین جلد شده است.

روایت  را «سازماندهی زبان در ساختاری که با آن گزارشی از رویدادها به شیوه ای به  هم پیوسته و سامان‌مند انتقال می یابد» تعریف کرده اند (ادگار و سجویک، ۱۳۸۸، ۳۷۳). اگر کار پیامبر نظارت بر روایت باشد باید پرسید او تا چه  اندازه و بر کجا نظارت و مشاهده کرده  است؟ آیا وضع جامعه عرب را نظاره و مشاهده می‎کرده است؟ پیشگویی ها را چگونه باید تفسیرکرد؟ همچنین روایت او چگونه  است؟ آیا برداشت شخصی اوست؟ آیا در مراحل و موقعیت‌های مختلف برای یک انسان نباید وضعیت حال و مقال تغییر کند و با هم اختلاف داشته باشد؟ ذکر چند مورد جزئی، آن هم به زعم شخصی نمی تواند مؤیدی تام بر این ادعا باشد.

 اگر خدا پیامبر را مخاطب قرار نداده  است پس این الهام به  ظاهر شاعرانه  را از کجا گرفته  است؟ سیاق عبارات قرآن نشان نمی دهد که صرفاً آن‌ها بیان ماوقع از آن‎چه در آن روزگار اتفاق افتاده  است باشد.

"در اسلام پس از تثبیت نبوت، روی اصل حقانیت پیامبر کمتر بحث می شده است؛ اگر چه کارهای برجسته‌ای هم بوده اما بحث های کلامی بیشتر حول محور قرآن صورت می گرفته  است"مردم آن زمان کلام خدا را، علاوه بر بلاغت، مغایر با مکالمات یا روایات همیشگی وی می دیدند. این چه تحولی در کلام و گفتار وی پس از بعثت بوده که موجب اعجاب همه، حتی بلغای آن زمان شده بود؟ اگر بپذیرید که او فردی خاص و مورد تأیید خدا بوده  است آیا زمینة مخاطب بودن  را برای او فراهم نمی کند؟

اگر او فردی مانند بقیۀ افراد در جامعه  است، با آن‎که کار او، در آغاز دعوت با قوة قهریه هم توأم نبوده  است، این تدابیر او تا کجا می توانسته کاربرد داشته باشد؟ آیا چیزی بر قلب پیامبر نازل شده و اگر چیزی نازل شده توسط چه  کسی بوده  است؟ اگر همۀ واردات قلبی او بر اساس مشاهداتش در زندگی روزمرۀ او بوده، چرا گزینشی عمل کرده  است؟ فی‌المثل چرا از حِلف‌الفضول سخن نگفته، از پادشاه حبشه و کمک شایانی که وی به فرستادگان پیامبر نمود یادی نکرده، چرا در جنگ اُحُد که به  حرف جوانان گوش فرا داد و منتج به  شکست شد سخنی نگفته، چرا از عمرو بن عبدِود که در واقع پیروزی او می توانست به  اسلام خاتمه دهد بحثی به  میان نیاورده است؟ و بسیاری سؤالات دیگر. دست‌کم چرا شیوة گزینش خود را بیان نکرده  است؟ اگر قرار باشد مخاطبه از جانب خدا نباشد پس پیامی هم نیست و خدا را از مجموعۀ وحی و الهام خارج کرده ایم و این به  نوعی به  الحاد یا دنیایی (سکولار) کردن دین می انجامد. آیا مشاهدات پیامبر در همان محیط محدود خودش بوده یا این مشاهدات پس از سیر در آفاق و از جمله در معراج، آن هم به  صورت صامت صورت گرفته است؟ اما اگر مشاهدات با صدا و ندائی توأم بوده باشد پس مخاطبه از جانب خدا یا دست‌کم فرشتگان مقرب او صورت پذیرفته  است.

۳. قرآن کلام پیامبر است و او با مادۀ خامی که در اختیار داشته، صورت‎گری کرده  است.

 این سخن هم بسیار عجیب است.

او اضافه می کند:

حقیقت این است که با اقتدا به  سنت فیلسوفان و عارفان، باید گفت که کار پیامبر جز این نیست: صورت افکندن بر حقایق بی صورت و این توانایی ویژه ای است که در خور پیامبران است. عارفان و شاعران در پی آنان می آیند و مرتبۀ نازلة آنان اند (اژه‌ای ،۹۳).

تقلیل کار پیامبران به  فیلسوفان و عارفان و اصرار بر هماهنگی آموزه های وحیانی با دستاوردهای فلسفی و عرفانی که مجتهد شبستری (۱۳۸۱، ۲۰۸) هم به  آن تصریح می کند، بدعت ناروایی  است. این دو گروه که اغلب به طور مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر آموزه های ادیان بوده اند، با دیدن مسائل اجتماعی معاصر به  اظهارنظر می-پردازند و عموماً هم با یکدیگر اختلاف دارند. آیا پیامبر اگر با منبعی مافوق بشری ارتباط نداشته  است همة یافته-های او، همانند همان عارفان و فیلسوفان و لو در سطحی بالاتر خواهد بود؟ آیا در واقع امر، ‌چنین  است؟ آیا این همه اختلافاتی که در آرا و افکار فیلسوفان و عارفان دیده می شود، در بین پیامبران هم وجود دارد؟

او در جایی به  قاعدۀ «کُل حادث مسبوق به ماده و مُدّه» (اژه‌ای ، ۱۰۰-۱۰۱) که قاعده ای فلسفی است، استناد کرده است. اولاً این قاعده خود محل بحث و مورد اختلاف فلاسفه و متکلمین است (ابراهیمی دینانی، ۱۳۶۵، ۲۱۴).

"رفتار حاکمان اسلامی هم موجب بروز بحث های کلامی شد بدین معنا که بحث می‌شد رفتار آنان تا چه اندازه با نص صریح قرآنی مطابقت یا موافقت داشته  است"ثانیاً آیا باید به  این قاعده ملتزم شد تا ادعا را ثابت کرد؟ این قاعده تناقض دارد و آن این‌که هر مخلوقی مسبوق به خلق پیش از خود است. اصلاً وجود ماده المواد و هیولی محل بحث  است و با علم جدید هم که مورد توجه ایشان است نمی خواند. ثالثاً باید شفاف بیان شود که منظور از این مادۀ اولیه یا خام چیست و چگونه به -وجود می‌آید. آیا مادة خام، نفس و قلب پیامبر یا آیات قرآنی  است و چگونه می‎توان ماده و مدت  را برای آن‌ها تعریف کرد؟

واقع امر این است که اگر انسان در خلأ  قرار بگیرد چیزی برای گفتن یا ترسیم کردن ندارد. خوب این مادۀ اولیه که به  اعتراف ایشان در ذهن یا قلب پیامبر شکل گرفته  است چیست و از کجا و چگونه آمده  است؟ شاعر اگر مطلبی را می گوید بدون آشنایی با جامعه و مسائل آن و بدون اشراف بر واژه ها و ترکیبات نحوی و معنایی و شناخت مردم زمان خود چه می تواند بسراید؟ آیا صرف دیدن می تواند شاعر را قادر به  سرودن کند، یا این بخشی از قضیه  است؟ در این‌جا چند فرض متصور است: اول این‌که پیامبر حوادث زمان خویش  را دیده، آن‌گاه همچون شاعران فی‌البداهه یا در گوشه ای  نشسته و مطلبی  را گفته  است که به  نظر نمی رسد چنین حالتی اتفاق افتاده باشد.

دوم این‌که واقعه یا منظره  را دیده وآن‌گاه به  قول ایشان در رؤیا آن  را پرداخته باشد که خوب طبیعی است که رؤیا نمی تواند همۀ آن اتفاقات را به  عینه نشان دهد وانگهی وقتی در بیداری می تواند مطالب خود را بسازد چرا منتظر خواب باشد؟ فرض سوم این  است که در بیداری یا رؤیا چیزی در قلب وی شکل می گیرد. این ماده خام اگر شکل و شمایلی نداشته باشد چگونه ممکن است به  صورتی دلخواه، به کلام، تصویر یا شکلی دیگر درآید؟ پدیده ها را به  صورت می‎شناسند، تا آن‌جا که ماده بدون صورت، فرضی و خیالی  است. پس این صورت یا از عالَمی دیگر به  پیامبر و بر قلب او نازل می شود و یا تصاویر اجتماعی باید صورت ساز باشند. اگر چه بعضی آیات بیانگر حوادث اجتماعی  است ولی نمی توان همۀ قرآن  را این چنین دانست. حوادث تاریخی  را چه کسی برای او ترسیم کرده و چرا نسبت به  بعضی پیامبران توجه بیشتری شده  است؟ احکام چطور؟ فرض چهارم این‌که لوح یا نوشته ای، فارغ از این‌که حامل آن کیست بر روی محملی در پیش چشم او ظاهر شود.

"پدید آمدن گروه مُرجئه و خوارج از آن جمله است (موحد، ۱۳۹۷، ۶۸-۷۰).در گذشتۀ تاریخ اسلامی، غائلۀ مخلوق یا قدیم بودن قرآن مدتی در جهان اسلام همه  را درگیر کرد"حال اگر این لوح خودبه‎خود، یا توسط نیرویی نامرئی یا فرشته‌ای آورده شده باشد، پس در این صورت کلام، کلام پیامبر نیست و وحی و خطاب به  نوعی تحقق پیدا کرده است. فرض پنجم این‌که این مادۀ بی صورت تحت تأثیر روان و فرهنگ پیامبر قرار می گیرد. خوب اگر همین ماده در اختیار دیگری باشد به  صورت دیگر در نمی آید؟ در این صورت چه حجتی بر حقانیت آن است؟ همچنین چون پیامبر در موقعیت های مختلف می‌خواهد از این آیات که البته دیگر به  زحمت می شود نام آن‌ها را آیات خدا گذاشت، استفاده کند تحت تأثیر حالات روانی او، کل عبارات یا دست کم بعضی از کلمات آن تغییر نمی کند؟ بر اساس نقل تاریخی مسلم، کاتبانی وحی  را می نوشته اند. دست-کم یکی باید در بارۀ تغییر موضع یا تفاوت کلمات یا عبارات قرآنی چیزی گفته باشد. فرض ششم این‌که فرشتۀ وحی خود ظاهر می شود و می گوید بخوان و او می خواند و پیامبر تکرار می کند.

خوب، در بین این فرض‌ها، چه منعی دارد که ما آخری آن  را قبول کنیم و برای مادی و طبیعی جلوه دادن وحی خود را به  دست انداز بیندازیم؟ همچنین با توجه به این‌که وحی نوعی ارتباط و حاوی رمز است (نصر حامد ابوزید،۱۳۸۰) اگر مادۀ مبهم بر دل و جان او بنشیند، یا او بخواهد مسائل جاری زندگی را در کنار مواد خام وحی قرار دهد، چه نوع ارتباطی و با چه کسی برقرار می شود و آیا می شود نام آن  را وحی گذاشت؟

مشکل این‌جا است که ما در اعتقاد به  طبیعت و طبیعی بودن، خدای خالق جهان  را حذف می کنیم و آن  را در جایگاه متافیزیک مصطلح قرار می دهیم، و این اول ماجرا است. من در مقالۀ خدا، فیزیک و متافیزیک بیان کرده-ام که فیزیک و متافیزیک دو روی یک سکه اند و خدای خالق و جاعل در همة احوال بر آن دو نظارت مستمر دارد. سروش در تأیید نظر خویش اضافه می کند (اژه‌ای، ۸۴-۸۵) که:

اگر می گوییم قرآن محصول کشف پیامبرانۀ محمد است به  هیچ روی به  معنی گزاف بودن آن نیست تا پیامبر حق تغییر آن  را داشته باشد یا هر وقت بخواهد آیات بر او نازل شود.

همین عبارت به  نوعی ناقض گفته های قبلی او است. زیرا اگر خود پیامبر صورت ساز است چرا نتواند برحسب موقعیت‌ها، صورت ها را تغییر دهد یا هر وقت بخواهد بر او آیه نازل شود! البته او می گوید اگر پیامبر را در ساخت آیات همه کاره بدانیم آن وقت او را بزرگ دانسته ایم (اژه‌ای، ۹۹). شاید به  نظر او عبد مطیع و فرمان‌بر خدا بودن ارزش کمی دارد! به  این عبارت او توجه کنید (اژه‎ای، ۸۸):

باری این شخصیت بدیع با قلبی بیدار و چشمی بینا و ذهنی حساس و زبانی توانا، صنع خدا بود و باقی همه، صنع او و تابع کشف و آفرینش هنری او.

"گویند طرح این بحث توسط مشاوران غیرمسلمان در دربار خلفا انجام گردید که موجب فتنۀ عظیمی شد (حوزه نت، ۱۳۹۹)"محمد کتابی بود که خدا نوشت و محمد کتاب وجود خود را که می‌خواند، قرآن می‌شد و قرآن کلام خدا بود. محمد را خدا تألیف کرد و قرآن  را محمد و قرآن کتاب خدا بود. همچنان که زنبور را خدا آفرید و عسل را زنبور و عسل فراورده وحی بود.

بخش اول این عبارات عنایت خاص خدا به  همۀ افراد بشر است و به  هر کس آن داده است که لایق آن بوده -است. اگر خدا ویژگی خاصی برای پیامبر قائل شده پس نشان از عنایت او به  پیامبر دارد و این مقدمۀ خطاب خدا با اوست. اما این‌که قیاس بین پیامبر و زنبور عسل تا چه اندازه می تواند راه‌گشا باشد خود نیاز به  بحث دارد.

آیا چنین تشبیهی درست  است و اساساً ما اجازه داریم چنین تشبیهی را بین انسان و زنبور، آن هم در امر هدایت و خلق قرآن به کار ببریم؟ وجه تشبیه چیست؟ خلق عسل و خلق مفاهیم قرآنی؟ در اولی تکوین و در دومی تشریع است و این دو چه نسبتی با هم دارند؟ آیا چون در قرآن برای زنبور عسل از کلمۀ وحی استفاده شده  است؟ آیا می توان برای سایر حیوانات، دست‌کم برای حیواناتِ مفیدی که انسان از آن‌ها بهره می برد، چنین تعبیری  را به کار برد؟ آیا می توان گفت خدا شتر را آفرید و شتر هم شیر و گوشتش را خلق کرد؟ اگر کلمه وحی  را مشترک بین انسان و حیوان بدانیم خوب از این بالاتر، خلق و آفرینش است که در بین همۀ خلایق مشترک  است. خدا با دمیدن روح خویش (یعنی اختیار و علم به اختیار) انسان  را برتری داده و جمعی از بین همین انسان‌ها  را با وحی خود بر بقیه فضیلت بخشیده  است پس آیا می‌توانیم پیامبر را با سایر خلایق در امر پیامبری مشابه بدانیم؟

نکته این‌جا است که چگونه می توانیم بین زنبور و عسل وی جدایی بیندازیم تا آن  را محصول و مخلوق آن بدانیم. اصلاً آیا زنبور بدون عسل زنبور عسل  است؟ آیا شیر بی یال و دم و اشکم شیر است؟ به  نظر می رسد در این‌جا خلط مبحث شده و اگر چه از جهتی می توان مشابهتی لحاظ کرد، ولی نتیجه گیری درست نیست. خدا هر موجودی  را خلق و برای آن حکمتی جعل کرده  است (فدایی، مقالۀ خلق و جعل، خبر آنلاین) که این دو از هم قابل تفکیک نیست. وحی  را هم اگر به  معنای عام آن بگیریم، هر موجودی آن کند که خدا برایش تعیین کرده -است (رَبُّنَا الَّذِی أَعْطی‌ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی‌، طه، ۲۰) و این با وحی پیامبری کاملاً متفاوت  است.

"تحریف قرآن هم مسئله دیگری بود که اذهان مسلمانان  را در زمان‎هایی مشغول کرد (طباطبایی، ۱۳۸۴، ج"اگر چه هر موجودی بر اساس فطرت خویش باید عمل کند ولی کار پیامبری علاوه بر آفرینش تکوینی او تشریع، و این قیاس مع الفارق است. او خواسته با این تعابیر مقام پیامبر را بالا ببرد در حالی‌که راه  را برای مدعیان پیامبری باز کرده و شأن پیامبری  را فروکاسته  است.

۴. اتحاد نفس پیامبر با خدا
سروش خطاب پیامبر به  خویش  را مساوی خطاب خدا به  او می داند و اظهار می کند که «نفس پیامبر با خدا یکی شده و این اتحاد به  اندازۀ بشریت و نه به  اندازۀ خدا است. از این رو قرآن کار مشترک بین خدا و پیامبر است».

این تعبیر با تعابیر قبلی تعارض دارد. یک جا می گوید نه خطابی نه مخاطبی و در این‌جا می گوید پیامبر با خدا متحد شده است.

این‌که پیامبر به  اندازۀ بشریت است نه به  اندازۀ خدا حرف خوبی  است، البته اگر بپذیریم خدا اندازه دارد. این تعبیر عارفانه به نظر کسانی که به  وحدت وجود قائل اند نزدیک  است. در ضمن وقتی از اتحاد بشر با خدا سخن می گوییم بشر را بالا برده و خدا را کوچک کرده ایم و این با مسیحیت که خدا را در عیسی متجلی می‌داند تفاوت چندانی ندارد. در جای دیگر، خطاب به آیه الله سبحانی این اتحاد را به گونه ای متفاوت بیان می کند (اژه‌ای، ۳۲):

اما در عین حال این بشر چنان رنگ و وصف الهی گرفته بود و واسطه ها (حتی جبرئیل) چنان از میان او و خدا برخاسته بودند که هر چه می گفت هم کلام انسانی او بود هم کلام وحیانی خدا. و این دو از هم جدا نبود.

"در هر حال همة این ها حکایت از اهمیت قرآن می‎کند، اما امروزه بحث بیشتر حول بشری  (سکولاریزه) کردن دین و تجربه دینی و مانند آن  است"انشاءالله با تأمل در این دقیقة عرفانی، گرة مشکل گشوده شود و سرّ کلام آشکار گردد.

سروش اظهار می کند که خطابات قرآن خطاب خدا نیست بلکه خطاب او به  خودش است. سؤال این است که خطاب به  خود هم که مثالی از شعر شعرا پشتوانۀ آن  است، تا چه حد می تواند تکرار شود؟ آیا همۀ شعرا یا عرفا در همة احوال از این صنعت استفاده کرده اند یا در جایی که به  ظاهر از تأثیر گفتارشان بر خلق مأیوس شده، یا مخاطبی در خور نیافته اند به  خطاب به  خود و دل خود به  پردازش شعر یا نثر بسنده کرده اند، تازه در آن‌جا هم دل استعاره ای برای همة انسان‌ها است، مانند قول پروین اعتصامی:

ای دل عبث مخور غم دنیا را    فکرت مکن نیامده فردا را

۵. یکی بودن امامت و خاتمیت

سروش امامت را با خاتمیت در تقابل می‌داند و می گوید:

ختم نبوت مفهوم فاخر و فربهی است که کلام شیعی به  دلیل موانع درونی، تاکنون به  درستی و انصاف با آن روبه‌رو نشده است ... و آن قدر در تحلیل و توجیه (ناکام) غیبت، تکلف و تفلسف ورزیده است که از تبیین کامیاب و کمیاب خاتمیت فرومانده است (اژه‌ای، ۵۹).

امامت  را در تقابل با خاتمیت دانستن هم حرفی عجیب  است. امامت با خاتمیت تعارض ندارد.

امامت اصطلاحی  برای پیاده کردن احکام و دستورات پیامبر در موقعیت های مختلف  است. البته اگر رفتار متدینان در این زمینه نابهنجار بوده و هست بحث دیگری است و ایراد به  آن وارد است. ما آن‌قدر که برای امامان به  دلیل ستمی که بر آنان رفته است تأکید می کنیم، بر پیامبر نمی کنیم و این نقطة ضعفی  است که باید اصلاح شود اما نباید از آن نتیجه گیری کرد که پس شیعیان امامت  را هم‌طراز خاتمیت یا بالاتر می دانند. بدیهی است وقتی قانون نوشته می-شود، در موقعیت های مختلف باید تجربه شود و این تجربه نیاز به  زمان و حضور در صحنه ها و عرصه های گوناگون دارد و دقیقاً دوران امامت موقعیت‌هایی  را پدید آورد تا مفسران احکام الهی بر طبق قرآن مردم  را در حد مقدور راهنمایی کنند.

۶- ترجمۀ تاریخی قرآن

سروش می‎گوید:

وظیفة مسلمانان امروز این است که پیام گوهری قرآن  را به  گذشت زمان ترجمه کنند. مانند ترجمۀ یک ضرب المثل از یک زبان به  یک زبان دیگر (اژه‌ای، ۱۰).

 اولاً این اظهارنظر با مطالب قبل هم‌خوانی ندارد.

"رفته رفته کار به  جایی رسید که گفتند از آنجا که «نومن»، به‌لحاظ فلسفی قابل شناسایی نیست نباید به «بود» و «شیء فی نفسه» کاری داشت"اگر پیام پیامبر در بسیاری از موارد مربوط به  زمان خاص خودش است، دیگر ترجمۀ آن برای  زمان های دیگر چه سودی دارد؟ ضمن این‌که آیا زمان‌داری پیام او معلوم نیست تا چه مدت است؟ مثال ایشان هم سالبه به  انتفای موضوع  است. مثلی را از یک زبان به  زبان دیگر ترجمه کردن، با مفهوم جاودانه انسانی  را به  زبان دوم ترجمه کردن فرق بسیار دارد. ما مفاهیم بسیاری داریم که در طول اعصار و قرون زنده بوده و همة مردم از آن بهره برده اند. مگر بر سر در سامان ملل ننوشته اند که (سعدی، گلستان، باب اول):

بنی آدم اعضای یک دیگرند    که در آفرینش ز یک پیکرند

مگر عدالت، قضاوت و احکام همسرداری و صدها مانند آن کهنه شدنی  است که بخواهد رنگ ترجمه، آن هم از نوعی که ایشان منظور دارد، به  خود بگیرد؟

۷- زمان‎مندی دانش پیامبر

سروش آن‌چنان به  علم تجربی در قرون جدید بها می دهد که معتقد است «دانش پیامبر بیشتر از مردم زمانش نبوده است» (اژه‌ای، ۸). این مدعا، بدون دلیلِ کافی  است.

ذکر یک نمونه و پاسخ آن می تواند دلایل گوناگون داشته باشد ضمن این‌که پیامبر به‌لحاظ بشری همانند مردم است و با آن‌ها مشورت می کند و گاه نتیجۀ مشورت هم مطلوب نیست اما به‌لحاظ ارتباط با خدا او مصون از خطا است. اگر غیر از این باشد حتی برای زمانۀ خودش هم او قابل پیروی نیست. و تازه همین مدعا دلیلی بر نیاز به  وحی الهی  است. البته باید اذعان کردکه علم و تجربه مربوط به  همۀ انسان‌ها است و دین هم آن  را تأیید کرده ولی ما از قرآن بد استنباط کرده ایم (رجوع کنید به مقالۀ عنوان علم اسلامی آری یا خیر، خبر انلاین). دوم این‌که اگر منظور از دانش، دانش تجربی  است که خوب دلیلی نداشته بیش از حد زمان خود اظهار نظری بکند.

"آنان با همان دید انسان‎گرایانۀ خویش تلاش کرده اند که نبوت  را امری طبیعی و غیر الهی تعریف و به  جای آن‌که اسلام  را از جانب خدا قلمداد کنند آن  را به  محمد نسبت دهند"قرآن خود دستور داده که برای تحصیل علم همه باید همه تلاش کنند و میان پیامبر و غیر پیامبر فرقی نیست. سوم، علم پیامبر در جهت هدایت و رشد و دادن خط‌مشی به  مردم بوده  است و این نوع دانش کهنگی ندارد. چهارم، توجه به  خلقت و کیفیت آفرینش موجوداتی همچون زندگی زنبور عسل، شتر، کیفیت خلقت آسمان‌ها و زمین یا توسعۀ آن‌ها، مطالبی نیست که کهنه شود ضمن این‌که نه تنها با دانش روز در تعارض نیست بلکه هشداردهنده و برانگیزاننده برای نسل بشر در ادوار گوناگون  است. در نهایت، همۀ این دانش‌ها از جانب خدا است و خود او گفته است من بشری مثل شما هستم و فقط به  من وحی می شود (کهف، ۱۱۰).

سروش سپس از کشف نیوتون و قواعد فلسفی ملاصدرا یاد می کند و می‎گوید که آن‌ها نمی توانند بر خلاف آن‎چه واقعیت دارد حکمی  را صادرکنند. از جمله دلایل او، استناد به  آیۀ ۱۱۲ سورۀ مائده و نیز دو سه آیۀ اولی سورۀ واقعه در بارۀ اقسام سه گانۀ مردم  است.

نکته ای که در این‌جا باید گفت این  است که کشف نیوتون کشفی علمی  است و چه بسا دستخوش تغییر و تکمیل شود و نظر ملاصدرا هم نظری شخصی  است و بسیاری هم با آن موافق نیستند. اما کار پیامبرانه کار علمی یا فلسفی نیست و باید خالی از خطا باشد. اظهار این‌که آیات نمی‎تواند به خواست پیامبر نازل شود یا حق تغییر دادن آن  را ندارد تلویح یا تصریحی از جانب وی بر ارتباط او با خدا و مخاطب  واقع شدن او است.

 8- کار پیامبر موضوعیت دارد نه طریقیت

سروش مدعی است که پیامبر در ارائۀ پیام  الهی نقش محوری دارد (اژه ای ۶). این هم از سخنان عجیب وی -است. او در جای دیگر می گوید (اژه‌ای، ۹۹):

آیا معقول تر و طبیعی تر نیست که گمان کنیم شخصیت پیامبر همه کاره بود.

"انگیزۀ آنان گاهی مخالفت با اسلام، گاهی دفاع از مسیحیت و زمانی تبلیغ اومانیسم بوده  است"هم کاشف بود، هم مدرس، هم گوینده، هم شنونده، هم واضع، هم شارع. یعنی خداوند فقط «معلم» را فرستاده بود. بقیه همه دائرمدار تجربه ها و واکنش های او بود ... .

این سخنان بیشتر به  شوخی می‎ماند و از جناب سروش بعید  است چنین سخنانی  را بگوید. خدا چگونه و از کجا معلم فرستاد؟ چه کسی به  پیامبر تعلیم داده و بر اساس چه مدرکی او را همه کاره کرده بود؟ و این‌که عبارت «آیا معقول تر و طبیعی تر نیست» چه مفهومی دارد؟ آیا اگر خدای خالق کسی  را دائماً تحت تعلیم خود قرار دهد و همواره همان‌طورکه در تکوین با اوست در تشریع هم با او باشد غیرطبیعی است؟ تازه خدا تا توان‌مندی‌های آدم ابوالبشر را به  او تعلیم نداد (بقره، ۳۲) به  فرشتگان بر آفرینش او مباهات نکرد!

موضوعیت داشتن اگر به معنای ابتکار عمل داشتن در ارائۀ پیام است، خدا در آیه ای گفته  است که: لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ  قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا بَیانَهُ (قیامت، ۱۶-۱۸).

ای پیامبر! به  هنگام نزول وحی زبان خود را به  حرکت در نیاور تا نسبت به  تلاوت آن شتاب کنی. همانا گردآوردن و خواندن آن (بر تو) بر عهده ماست. پس چون آن  را خواندیم، قرائت آن  را دنبال کن. آن‌گاه بیان (حقایق و اسرار و توضیح) آن بر عهده ما است. یا در جای دیگر داریم: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِیلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْیَمِینِ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِینَ (حاقه، ۴۴-۴۶) یعنی: ‏اگر پیغمبر پاره‌ای سخنان  را به دروغ بر ما می‌بست، ما دست راست او را می‌گرفتیم، ‏سپس رگ دلش  را پاره می‌کردیم.

۹- محور بودن عقلانیت
یکی از اظهارات سروش این است که «باخاتمیت پیامبر عقل آزاداندیش انسان رها شد به  این معنا که دیگر پس از وی این عقل بشری  است که باید خود جست‌وجو کند و حق  را بیاید» (بهمن‎پور، ۳۱).

"در واقع اگر نیک بنگریم نواندیشان دینی متأثر از نگاه انسان‌گرایانۀ غربی هستند؛ به ویژه وقتی که در آن کشورها مقیم می شوند و زندگی می کنند"این  هم سخن گزافی -است. مگر پذیرش پیامبری و خاتمیت وی بدون عقل و بر مبنای تعبد یا جهل بوده  است که خاتمیت بخواهد آغازگر رهایی عقل باشد؟ تازه مگر عقل انسان و انسان‌ها تا کجا کشش دارد تا هم خدا را بشناسد و هم صلاح و مصلحت خود را دریابد؟ البته اگر هواهای نفسانی و افکار شیطانی به  او اجازه بدهند . عقل نیروی سنجش‌گری -است که باید برای تشخیص معیار داشته باشد (فدایی، ۱۳۹۵). در امور ظاهری ممکن  است ملاک نسبتاً روشنی باشد اما در امور معنوی و فکری ملاک لازم  است و عقل می تواند گزینه های برتر را بر اساس ملاک معتبر غیر قابل خدشه، انتخاب کند. اعتقاد به  دین واقعی از همان آغاز پسینی  است.

اعتقاد به  پیامبر و صحت گفتار او با عقل انجام می شود اما بعداً نسبت به  آموزه های او گویی برای عده ای پیشینی می شود. اما همین جا هم د

منابع خبر

آخرین اخبار

خبر آنلاین - ۸ ساعت قبل
خبر آنلاین - ۱۷ ساعت قبل

دیگر اخبار این روز

خبر آنلاین - ۱ آبان ۱۴۰۰